dreamdepot

 

Wanneer begint de dag? is een kunsteducatieproject van stichting Dream Depot, ontwikkeld door beeldend kunstenaars Fiona Whelan en Susann Rittermann. Het werd gedurende het schooljaar 2008–2009 gerealiseerd aan basisschool de Botteloef in Amsterdam Noord, een school in een zogenaamde achterstandswijk, met 20 nationaliteiten en een zeer gedreven directie die het experiment wilde aangaan om twee kunstenaars een jaar lang het kunstonderwijs te laten vormgeven als onderdeel van het curriculum. In totaal deden meer dan 300 leerlingen, in de leeftijd van vier tot en met twaalf jaar, en 20 leerkrachten mee aan het project dat in 2010 werd afgesloten met een tentoonstelling in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam.

Visie op kunst en kunsteducatie
Volgens Dream Depot is kunst niet zomaar iets moois maken volgens vooraf gestelde regels. Wat kunst is, en wat de waarde van kunst is, valt niet te leren door met een vooraf bepaalde kleur vooraf bepaalde vakjes in te vullen. Kunst heeft allereerst te maken met antwoorden zoeken, twijfelen, uitproberen, experimenteren, besluiten dat het beter kan, en met opnieuw beginnen. Dream Depot wil aan de leerlingen en leerkrachten overdragen dat kunst vooral een bepaalde manier van werken is, een manier om iets te maken. Kunst is dan een veelvormig en gelaagd proces van het ontwikkelen van en vormgeven aan een idee. Reflectie, wisselwerking met het materiaal, het vermogen om met eigen ideeën te komen, voor jezelf opkomen, je werk verfijnen door discussie met anderen; het zijn allemaal aspecten die er deel van uitmaken. Leren om eigen ideeën te ontwikkelen en er vorm aan geven is een manier om je te (leren) verhouden tot de omringende wereld, het geeft de anderen de mogelijkheid om zich tot jou te verhouden.

Wie al op jonge leeftijd het maakproces van kunst heeft ervaren, zal de waarde van kunst kunnen begrijpen. Zo iemand stapt wellicht over drempel van museum of galerie om naar ‘grote kunst’ te kijken. Belangrijker is misschien nog dat creatieve methodes het algemene leervermogen van kinderen stimuleren. Bovendien is het cultureel kapitaal dat kansarme kinderen op school verwerven hun grootste kans om te ontsnappen aan de sociaal-economische situatie waarin ze opgroeien. Door kunst leren kinderen ook de betekenis van plezier in het werk. Ze leren wat werk is dat gedaan is ‘naar beste vermogen’, om niets anders dan het werk zelf en de persoonlijke voldoening.

De workshops
Fiona Whelan en Susann Ritterman ontwikkelden Wanneer begint de dag? als serie van drie workshops: papier scheppen, zeep gieten en storyboard maken. De workshops bevatten steeds de volgende elementen: a) het verwerven van praktische technische vaardigheden in de omgang met verschillende materialen en als onderdeel van een werkproces; b) het stap voor stap maken van alledaagse dingen, waarbij inzicht gegeven wordt in het maakproces; en c) reflectie en discussie met de leerlingen over de objecten (papier, zeep) en verhalen, en welke rol deze in hun dagelijkse leven spelen.

Wanneer begint de dag? ging uit van de creativiteit en nieuwsgierigheid die kinderen van nature bezitten. Al doende en al experimenterend vonden ze tijdens de workshop zelf uit hoe dingen werken. In plaats van vooraf resultaten te tonen en antwoorden te suggereren, creëerden Fiona Whelan en Susann Rittermann juist opdrachten waarbinnen de leerlingen hun eigen ervaring konden vormgeven. Ze werden uitgedaagd om fouten te durven maken en te blijven zoeken. Door deze aanpak werden de leerlingen gestimuleerd om hun eigen creatieve potentieel te ontdekken. De workshops boden instrumenten om dit vermogen te ontplooien.

De graduele opbouw van de workshops zorgde ervoor dat elke les weer spannend was voor de kinderen. De volgende workshop was weer ingewikkelder dan de voorgaande en stelde meer uitdagingen aan de leerlingen. Elke les bestond uit afzonderlijke taken en werkte stapsgewijs naar een eindresultaat toe, maar er was ook ruimte om te spelen met materialen. De kinderen kregen tijd om taken te herhalen tot ze zelfstandig konden werken en klaar waren voor de volgende stap in het proces. Dit gaf een solide basis voor het leren en voor de ontwikkeling van creativiteit. Er werd gereedschap gebruikt dat de meeste kinderen van thuis kenden, zoals staafmixers, magnetrons en fotocamera’s op statief. De leerlingen vonden het spannend om daarmee te werken. Zelfs de vierjarigen hanteerden, onder het toeziend oog van de leerkracht, zelf staafmixers om papierpulp te maken.

Door de structuur en het gebruik van een vast lokaal in de school werd gedurende het schooljaar een routine ontwikkeld die positief uitwerkte op de concentratie van de leerlingen. In het lokaal stonden vier tafels, aan iedere tafel werkte een groepje van vier of vijf leerlingen, Fiona Whelan en Susann Ritterman begeleiden ieder twee tafels. De leerkrachten hielpen, deden mee, of observeerden. Na één of twee lessen mochten de kinderen die enthousiasme en betrokkenheid toonden zelf een groepje kiezen. Dit verbeterde de sfeer, de samenwerking en de concentratie. Tijdens de storyboard workshop werkten de leerlingen per tafel als team, wat zowel een sociale als een creatieve uitdaging was. Tijdens de lessen hadden de kinderen vaak enorm veel plezier – met hun handen in de papierpulp, bij het mengen van kleuren en het bedenken van de verhalen.

De workshops werden onder begeleiding van het lectoraat Spel van de Hogeschool Utrecht wetenschappelijk gevolgd om systematische uitspraken te kunnen doen over hoe kinderen profiteren van kunst maken. De kinderen vulden daarom voorafgaand en na afloop van de storyboard workshop en de workshop zeep gieten vragenlijsten in. Daarnaast werd de kwaliteit van het handgeschepte papier met het oog op creativiteit gecategoriseerd.

Wanneer begint de dag? daagde leerlingen en leerkrachten uit om hun voordeel te doen met een alternatieve kijk op alledaagse objecten en situaties door daarover kunst te maken en er met elkaar over te discussiëren. (De titel is overigens een voorbeeld van een simpele filosofische vraag over een alledaags verschijnsel zoals die vaak als inleiding van de workshop werd gesteld.) Zij leerden zo dat kunst even vanzelfsprekend is als alledaagse objecten, en dat het maken van alledaagse dingen kunst kan zijn.

Meer over Wanneer begint de dag? is te vinden in het gelijknamige boekje dat door Dream Depot is uitgegeven.

—————————————————————-

Wanneer begint de dag? is een project van Stichting Dream Depot. De workshops vonden plaats gedurende het schooljaar 2008–2009 aan de basisschool De Botteloef in Amsterdam-Noord.

—————————————————————-

Tentoonstellingen Wanneer begint de dag?

Kijk wij hebben papier gemaakt! was van 6 – 10 april 2009 te zien in de Noorderparkkamer in Amsterdam Noord. Er werd handgeschept papier getoond, gemaakt door leerlingen van groep 3, 4 en 5 van de Botteloef.

Kijk wij hebben papier gemaakt! was van 6 april – 8 mei 2009 te zien in het stadsdeelkantoor van Amsterdam Noord. Hier werd handgeschept papier getoond, gemaakt door leerlingen van groep 1 en 2 van de Botteloef.

De afsluitende tentoonstelling Wanneer begint de dag? was van 12 maart tot met 10 mei 2010 te zien in de Centrale Bibliotheek Amsterdam (OBA). Hier werden getoond: handgeschept papier van de groepen 3b en 6a; handgemaakte zeep van de groepen 6a, 6b, 7b; de stripverhalen van groep 4 tot en met 8; maquettes voor de stripverhalen en foto’s die het project documenteren.

—————————————————————-

Met speciale dank aan:
Eddy Nan, Sabine Hilbers, en meester Tjeerd van basisschool de Botteloef; Diny van der Aalsvoort (wetenschappelijke begeleiding en onderzoek); Alexandra Reuter (fotografie); Jochen Plass en Olivier Louter (tentoonstellingsdesign en opbouw); Marijke Troelstra (OBA, Amsterdam); Floor Thomasse en Floor Ziegler (Noorderparkkamer); Ruben Maes, Pauline Durlacher, Emer Beamer en Sjanet Bijker (bestuur Dream Depot).

Wanneer begint de dag? is mogelijk gemaakt dankzij de financieële steun van: SNS Reaal Fonds, Amsterdams Fonds voor de Kunst, Prins Bernhard Cultuurfonds, Stichting Boschuysen, de Botteloef.

—————————————————————-

Wanneer begint de dag? werd op basisschool de Botteloef uitgevoerd door:
klas 1a: juf Ngar-Yee, juf Jenny, Aya Allach, Ayse Aydin, Adina Felix, Chafik Jaaouan, Sterin Khalid, Ahlam Ben Marzouk, Masis Moses; klas 1b: juf Riet, juf Jeanette, Lois Ampadu, Samiha Eid, Xantiera Groen, Walid Lahwasni, Sapna Safi, Metehan Sarikaya; klas 1c: juf Monique G., Oumnia Ararou, Zea Jafary, Serkan Okay, Shania Peters, Louise Rastagar, Emona Santiago; klas 1d: juf Monique B.. Amine Abarhoun, Ilyas Ben Abdessadak, Ebru Albayrak, Janaika Angela, Karam Bakkour, Jasmine Benelli, Lilyana Ghebrihiwet, Zain Syed; klas 1e: juf Jolanda en juf Paulien, Angel Blom, Boudour Deshnawy, Ouassim El Ghannouti, Hejan Kurt, Farouk Ousseini, Susan Reshad, Dilan Sevilmis, Angeliek Solomom Royo; klas 2a: juf Ngar-Yee, juf Jenny, Mayar Abouzid, Baz Ali, Saloua Azzouzi, Qusay Jaber, Jaydan van der Meulen, Youssef Omar Mohamed, Emilaine Santiago, Dilara Yildirim; klas 2b: juf Riet, juf Jeanette, Sahika Aydin, Ali Chaudry, Alihan Inan, Berkan Kucukadogan, Selma Ben Marzouk, Said Rahali, Patrice Rastagar, Oguzcan Sahin; klas 2c:juf Monique G., Elias Baffour Amoateng, Lorin Cetinkaya, Charissa Jaddoe, Keenan Kesser, Anjelie Kluge, Arjan Reshad, Hafssa Souidi, Genoa Zeegelaar; klas 2d: juf Monique B., Yassine Bali, Jasmijn Bonting, Chaima Boutzakht, Dayla Eisden, Wassim el Mzoudi, Shavenca Nimmermeer, Jeffrey Pieters; klas 2e: juf Jolanda en juf Paulien, Fares Ben Abdessadak, Maryam Ali Ouamar, Younes Amrani, Jaouad Ben Ayad, Samar Ebeid, Dyangero Groen, Cindy Xia; klas 3a: juf Marjon, Achraf Abarhoun, Rouan Abouzid, Alessio Berdenis van Berlekom, Gianni Bergen, Arman Bilgin, Jeremy Boafo, Hakan Colak, Denise Dudart, Jasmine Ebeid, Naomi Ederzeel, Ryan van Gageldonk, Halima Ghazouani, Lakiecha Holwijn, Shemayra Hoogvliets, Luciano Meawad, Ezo Mercan, Rachel Nimakoa, Romy Schaffert, Chaimae Serghini, Breanne Sno, Xi Hang Yu, Jason Zonjee, Alper Zorlu; klas 3b: juf Natascha, Firdaouss Abderzak, Siepaan Ahmad, Samuel Ampadu, Basem Atif, Sandeep Balram, Adil Bohassani, Yassine Bouchtab, Mohamed Boutzakht, Dilara Bulut, Beyza Cagin, Ali Eid, Rachel Essed, Milcana Ghebrihiwet, Cheneva Holwijn, Toprak Inan, Kaan Karaagac, Nefise Karabiyik, Kerim Kurt, Roshan Laiksingh, Jesimiel Mongen, Kaoutar Oumlil, Sugde Ozguven, Irem Sevim, Kübra Uzun, Kaylee van der Velde; klas 4a (2008-2009): meester Nathan, juf Suzanne, Rayan Abdalla, Hazem Atif, Sultan Ayranci, Comeil Bamyani, Bradley Drost, Amine El Alaoui El Belghiti, Quinten Felix, Gamze Inan, Burak Kucukadogan, Khadija Ouzza, Nusrat Ramzan, Sara Samson, Emmiel Santiago, Oussama Souidi, Cherisse de Vries, Danyan Wijnaldum, Stephanie Wink; klas 4b (2008-2009): juf Anita, Noran Abouzid, Jerano Akkrum, Eden Ang, Bilaal Bamyani, Nouhaila Chay, Miliano Groenbast, Dylan Hoitinga, Hamza Jacobs, Sukru Kozan, Redouan Laboua, Fahmy Rahman, Jair Rogers, Jiyan Ruzgar, Karlo Sakic, Romy van der Spoel, Deniz Yildirim, Nihal Zerrouk; klas 5a (2008-2009): meester Tjeerd, juf Anne, Mustafa Albayrak, Atef Atif, Ismail Aydin, Santosh Balram, Aschraf Ben Ayad, Eman El Sayed, Tessa van Erp, Almar Gemmel, Shirley Glanz, Rumayra Groen, Sarah Kluge, Jill Kok, Isa Markenstein, Faaria Overeem, Ej Santiago, Betul Sayma, Martin Sitorus; klas 5b (2008-2009): juf Maud, juf Anne, Youssra Abarhoun, Mentalla Abouzid, Lydia Alemu, Yasmin van der Blom, Larissa ten Broek, Nour el-din Deshnnawy, Leon Ederzeel, Koen Grooteman, Seruer Hameed, Melek Inan, Fenan Kafel, Antonio Lovric, Serder Okay, Idriss Ousseini, Dion Snijders, Djamai Werkzam, Michelle Yu, Chinery Zeegelaar; klas 6a (2008-2009): juf Truus, juf Yvonne, Facile Abate, Proesha Ahmad, Eva Aiad, Duran Ballantine, Safia El Alaoui El Belghiti, Winchita Feller, Renshello Holsman, Dennis Huang, Sumeye Karabiyik, Mei-Yee Liu, Eya Omar Mohamed, Chardonnay Pengel, Fatih Polat, Hannea Qassah, Marisa Smit, Bilal Souidi, Merville de Vries; klas 6b (2008-2009): juf Linda A., Younis Al- Tamimi, Tinbite Alemu, Hamza El Allachi, Cheyenne van der Blom, Ismail el Boussaadani, Kelly Cambach, Shekinah Comenencia, Ibraheem Farooq, Sema Gezer, Mihan Inan, Amir Jacobs, Omar Marghich, Soumaya Salhi, Busra Sarikaya, Yentle Wink, Jovainy Wongsoredjo, Malak Zerrouk; klas 7a (2008-2009): juf Josje, juf Sanne, Nachat Aamer, Samer Abdelmawla, Moussa El Allachi, Soraya Azzouzi, Saber Bohassani, Hasnae Bouchtab, Khiva Brandon, Rob van Briemen, Ali Chaudry, Neslihan Emirdag, Fatima Farooq, Jozeph Frequin, Fithe Kafel, Ricardo Kowalski, Brandon Krenten, Nicole van Midden, Kayleigh Mulder, Tijuana Ronde, Yassine Salhi, Adjai’ni Sijpenhof, Daniel Spahija, Rana Uzun, Channety Westhoff; klas 7b (2008-2009): juf Linda D, Saz Ali, Sawan Balram, Charafeddine el Boussaadani, Enes Dimes, Ashley Embricqs, Chantal Hoitinga, Lance Leemeijer, Anas el Mzoudi, Omar Ouzza, Ashley Pereira, Dilruba Polat, Hoda Qassah, Johnny Ras, Randy Rellum, Vesile Sayma, Ayman Serghini, Yusuf Surucu, Zahra Syed, Kia Tuinfort, Jovello Westhoff, Chante Zaalman, Daniel Zonjee; klas 8a (2008-2009): meester Ruud, Steffen Archer, Zehra Aydin, Nuray Colak, Tarek Darwish, Silvana Ibrahim, Shadi Karam, Rivelino de Kaster, Furkan Kece, Amez Khalid, Anthony Kouffie, Sumaya Omar Mohamed Ouledkhla, Shirley Passe, Terrol Thompson; klas 8b (2008-2009): juf Fieke, Kristel Akkrum, Noelle Ang, Aimane Ben Ayad, Gianni Boldewijn, Stefano Danning, Zuwena Darson, Patrick Huang, Joyce Kool, Enes Kurt, Beauyin Muuren, Christina Spahija, Robert Thobiasz, Jadley Westhoff.

Andere publicaties over Wanneer begint de dag?
Rittermann, S., Whelan, F., & Van der Aalsvoort, D. (2009). ‘Wanneer begint de dag? Deel 1: Onderbouwing’. Kunstzone, 8, 12, 14–16.
Rittermann, S., Whelan, F., & Van der Aalsvoort, D. (2009). ‘Wanneer begint de dag? Deel 2: Het onderzoek’. Kunstzone, 9, 1, 37–39.